Autosomal DNA
Autosomal analiz hər iki valideyndən gələn 22 xromosomun qarışıq irs payının analiz prosesinə deyilir. Dodecad K12b kimi hesablayıcılar nəticələri müəyyən komponentlərə bölərək faiz şəklində təqdim edir və son min illiklərdəki qarışmanı/oxşarlıqları tədqiq etməyə kömək edir. Autosomal nəticələr sizin hansı xalqlarla daha çox oxşarlıq göstərdiyinizi və hansı bölgələrdən genetik qatqılar aldığınızı ortaya qoya bilir. Lakin unutmaq olmaz ki, komponentlərin ortalamanın üzərində və ya altında olması sizi başqa millət etmir – bu sadəcə tarixi qarışıqların faiz payını göstərir. Tarixi və genealoji araşdırmalara görə, Oğuz türklərinin qərbə köçü zamanı onların genetik profilində ortalama olaraq %40 Şərqi Avrasiya(EEA) qatqısı mövcud idi. Zamanla qarışıqlar nəticəsində bu faiz dövr ərzində azalır. Bu dəyişikliklər bir insanın genealoji olaraq etnik mənsubiyyətini dəyişməz – əsas olan Azərbaycanlı genetik klasterinə daxil olub-olmamağınızdır. Etnik azərbaycanlılar digər qonşu xalqlardan yüksək şərqi avrasiya mirasları ilə ayrılırlar(minimal olaraq >5).
Y-DNA
Y-DNA yalnız ata xətti ilə ötürülən markerlərdir(sadəcə kişilər daşıyır və atadan-oğula ötürülür). Haploqruplar və onların alt qolları(məs. R1b, Q, N, J2) uzaq keçmişdən etibarən ötürülən ortaq ata xəttini göstərir və şəcərə izləməyə imkan verir. Xüsusilə altqollarda əgər az miqdarda nümunə varsa, nəticələr tarixi-coğrafi kontekstlə birlikdə şərh edilməlidir.
Misal: N-VL73 haploqrupu
Xronologiya
~15,000 BCE – 10,000 BCE (Son Buzlaşma dövrü sonrası, Şimal Asiya / Sibir):
Haploqrup N1a şimal-şərqi Asiya və Sibir meşə–tundra zonasına yayılır; ovçu-balıqçı və şimal maralı icmaları üstünlük təşkil edir. Şamanizm tipli inanclar formalaşır.
Etnik-mədəni kontekst: Erkən şimal-sibir xalqları, proto-uralik və proto-yenisey qrupları.
~5000 BCE – 3000 BCE (Holosen ortaları, Qərbi Sibir və Ural önü):
Meşə–çöl mədəniyyətləri (məs., Seima–Turbino fenomeni) ortaya çıxır. N daşıyıcıları qərbə doğru yayılır və uralik dillərin formalaşmasına töhfə verir.
Etnik-mədəni kontekst: Proto-Uralik tayfalar; erkən metallurgiya və atlı həyatın ilkin izləri.
~3500 BCE – 2500 BCE (Botay mədəniyyəti, Şimali Qazaxıstan):
Botay atın ilk əhliləşdirilməsi ilə tanınır. Bu mərhələdə şimaldan gələn N komponentləri bozkır mədəniyyətləri ilə qarışır.
Etnik-mədəni kontekst: Avrasiyanın ilk atlı köçəri cəmiyyətləri; türk etnogenezində ilkin qat.
~2000 BCE – 500 BCE (Andronovo – Sintashta – Skif/Sak kompleksi, Avrasiya bozkırı):
N-VL73 daşıyıcıları Andronovo/Sintashta çevrəsinə daxil olur, daha sonra Sak–Skif birlikləri ilə geniş qarışma mərhələsi yaşanır.
Etnik-mədəni kontekst: Erkən bozkır atlı cəmiyyətləri; türk proto-etnosunun əsas mərhələləri.
500 CE – 1000 CE (Göktürk və erkən Türk xaqanlıqları):
Göktürk imperiyasının yüksəlişi ilə N-VL73 daşıyıcıları artıq türkcə danışan icmaların tərkibindədir.
Etnik-mədəni kontekst: Proto-Türk mərhələsi yerini formalaşmış Türk kimliyinə verir.
9–11-ci əsrlər (Oğuz köçləri):
Orta Asiya Oğuz boyları qərbə, İran yaylası və Azərbaycan istiqamətinə köçür; yerli irani və Qafqaz komponentləri ilə sintez yaranır.
Etnik-mədəni kontekst: Oğuz–Türkmən kimliyinin təşəkkülü.
Orta əsrlərdən günümüzə:
Azərbaycan ərazisində Oğuz köçlərinin mirası ilə formalaşan türk kimliyi davam edir.
Son düyüm:
Modern Azərbaycanlı — çoxqatlı genetik-mədəni sintezinin nəticəsi.